Bordro nasıl okunur? Brütten nete kesinti kesinti

Bordro, çalışanın en sık baktığı ama en az anladığı belgedir. Sorunun kaynağı belgenin karmaşıklığı değil, kalemlerin hangi sırayla hesaplandığının hiçbir yerde yazmamasıdır. Sıra bilindiğinde bordro okunabilir hâle gelir.

Kalemler hangi sırayla işler?

Bordro yukarıdan aşağı şu mantıkla ilerler:

1. Brüt ücret — sözleşmede yazan tutar
2. SGK işçi payı — brütün %14'ü
3. İşsizlik sigortası işçi payı — brütün %1'i
4. Gelir vergisi matrahı = brüt − (SGK %14 + işsizlik %1)
5. Gelir vergisi — matraha, kümülatif dilime göre
6. Damga vergisi — brüt üzerinden binde 7,59
7. Net ücret = brüt − tüm kesintiler + varsa istisnalar

Buradaki en önemli ayrıntı 4. adımdır: gelir vergisi brütten değil, SGK kesintileri düşüldükten sonraki matrahtan hesaplanır. Bunu bilmeyen herkes bordroyu yanlış tahmin eder.

Neden her ay net maaşım değişiyor?

Bu, İK'ya en çok sorulan sorudur ve cevabı tek kavramdadır: kümülatif gelir vergisi matrahı.

Gelir vergisi artan oranlıdır ve dilim, o yıl içinde kazandığınız toplam matraha bakar. Ocak ayında en düşük dilimdesinizdir; yıl ilerledikçe kümülatif toplam büyür ve bir üst dilime geçersiniz. Brüt ücretiniz hiç değişmese bile, dilim atladığınız aydan itibaren kesinti artar, net maaş düşer.

Bu bir hata değil, sistemin tasarımıdır. Genellikle yaz aylarında ve yıl sonuna doğru hissedilir. Ocak ayında kümülatif matrah sıfırlanır ve net maaş yeniden yükselir.

Bordroda bu farkı gösteren bir "kümülatif matrah" sütunu genellikle vardır; net maaştaki düşüşü açıklamanın en hızlı yolu o sütunu göstermektir.

Asgari ücret istisnası

Tüm çalışanların ücretinin asgari ücrete denk gelen kısmı gelir vergisi ve damga vergisinden istisnadır. Yani yüksek maaşlı bir çalışan da bu istisnadan yararlanır; istisna yalnızca asgari ücretlilere değil herkese uygulanır.

Bordroda bu, ayrı bir satır olarak "asgari ücret gelir vergisi istisnası" şeklinde görünür ve kesintiden düşülür.

İşveren maliyeti neden daha yüksek?

Çalışanın gördüğü kesintiler tablonun yarısıdır. İşveren ayrıca SGK işveren payı ve işsizlik işveren payını öder. Bu yüzden bir çalışanın şirkete maliyeti, brüt ücretinden belirgin şekilde yüksektir.

Bütçe konuşmalarında "brüt" ile "işveren maliyeti" karıştırıldığında ortaya çıkan fark, bir kişilik kadro planını bozacak büyüklüktedir.

Bordroda görmeniz gereken diğer satırlar

• Fazla mesai: normal saat ücretinin %50 zamlısı; hesabın ayrıntısı fazla mesai ve denkleştirme yazısında
• Yol ve yemek: nakit ödendiğinde çoğu durumda prime tabidir, ayni verildiğinde farklı işler
• Prim ve ikramiye: ödendiği ayın matrahına eklenir — dilim atlamasının en sık sebebi budur
• İzin ücreti: kullanılmayan yıllık iznin çıkışta ödenen karşılığı; yıllık izin hesaplama yazısında hak ediş kuralları var
• AGİ: asgari geçim indirimi uygulaması kaldırılmıştır; eski bordrolarda görülür, yenilerinde yer almaz

Bordronuzu kontrol ederken

Üç şeyi karşılaştırın:

Gün sayısı. Ay içinde raporlu veya ücretsiz izinli olduysanız SGK gün sayısı 30'dan az olmalıdır. Gün sayısı yanlışsa hem maaş hem prim günü eksik yatar.

Brüt tutar. Zam aldıysanız yürürlük ayından itibaren yansımalı; geriye dönük fark ayrı satır olarak görünmelidir.

Kesinti oranları. SGK %14 ve işsizlik %1 sabittir. Bu oranlar tutmuyorsa ya teşvik uygulanmıştır ya da bir hata vardır.

Şüpheniz varsa e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümünüzü alıp bordrodaki gün ve kazanç bilgisiyle karşılaştırın. İkisi tutmuyorsa İK ile görüşülmesi gereken somut bir konu var demektir.

Şirketler için: bordroyu erişilebilir yapmak

Bordro sorularının çoğu itiraz değil meraktır ve merakın cevabı belgenin kendisindedir. Bordronun çalışanın kendi hesabından her zaman erişilebilir olması, İK'ya gelen tekrar sorularının önemli bir kısmını kaynağında bitirir.

Bir adım ötesi, net maaştaki değişimin sebebini bordronun yanında kısa bir notla açıklamaktır: "bu ay gelir vergisi diliminiz değişti". Tek cümlelik bu açıklama, aynı ay içinde onlarca soruyu önler. Self servis İK yazısı bu yaklaşımın kurulumunu, çalışan verisi ve yetki modeli yazısı ise bordro gibi hassas belgelerin yalnızca sahibine açılmasını anlatıyor.

Bordroda sık karşılaşılan üç hata

Eksik gün bildirimi. Ay içinde raporlu veya ücretsiz izinli olunan günlerin yanlış girilmesi hem maaşı hem prim gününü etkiler. Kontrolü kolaydır: SGK gün sayısı ile fiilen çalışılan gün örtüşmelidir.

Fazla mesainin normal ücret gibi ödenmesi. Fazla çalışma zamlı ödenmelidir; bordroda ayrı satır olarak görünmüyorsa sorulmalıdır. Hesabı fazla mesai ve denkleştirme yazısında.

Yan hakların prime dahil edilmemesi. Nakit ödenen yol ve yemek yardımı çoğu durumda prime esas kazanca girer. Girmemişse ileride kıdem hesabı da etkilenir — kıdem tazminatı yazısında giydirilmiş ücretin kapsamını anlattık.

e-Devlet ile karşılaştırma alışkanlığı

Yılda iki kez SGK hizmet dökümünüzü alıp bordrolarla karşılaştırmak iyi bir alışkanlıktır. Bakılacak iki şey vardır: prim gün sayısı ve prime esas kazanç.

Bir hatayı aynı yıl içinde fark etmek düzeltilebilir bir konudur; beş yıl sonra fark etmek emeklilik hesabına yansımış ve düzeltilmesi zor bir kayıptır. Bildirim yükümlülüklerinin işveren tarafını SGK işe giriş ve çıkış bildirgesi yazısında ele aldık.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hukuki veya mali görüş niteliği taşımaz. Oranlar ve istisna tutarları yıllık olarak değişir; güncel değerler için mevzuata ve mali müşavirinize başvurun.