İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri: yükümlülük ve takip

İş sağlığı ve güvenliği eğitimleri, 6331 sayılı kanunla getirilen ve istisnası olmayan bir yükümlülük. Denetimde ilk sorulan belgelerden biri eğitim kayıtlarıdır ve eksik kayıt, eğitim hiç verilmemiş sayılmasına yol açar.

Kim yükümlü?

Yükümlülük, çalışan sayısına ve sektöre bakılmaksızın tüm işverenleri kapsar. Tek çalışanı olan bir işyeri de eğitim vermekle yükümlüdür. Eğitim maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır.

Eğitim şu durumlarda verilir:

• İşe başlangıçta
• Görev ya da işyeri değişikliğinde
• Yeni bir iş ekipmanı ya da teknoloji devreye alındığında
• İş kazası veya meslek hastalığı sonrasında
• Uzun süreli iş göremezlik sonrası dönüşte
• Belirlenen periyotlarla yenilemede

Tehlike sınıfına göre süreler

İşyerinin tehlike sınıfı hem eğitim süresini hem yenileme sıklığını belirler:

• Az tehlikeli: en az 8 saat, üç yılda bir yenilenir
• Tehlikeli: en az 12 saat, iki yılda bir yenilenir
• Çok tehlikeli: en az 16 saat, yılda bir yenilenir

Tehlike sınıfı, işyerinin NACE koduna göre belirlenir ve tahminle saptanamaz. Yanlış sınıflandırma, eğitimin süresini de sıklığını da yanlış yapar.

Eğitim içeriği

Yönetmelik üç ana başlık tanımlar: genel konular (hukuki haklar ve sorumluluklar, iş sağlığı ve güvenliği kültürü), sağlık konuları (meslek hastalıkları, biyolojik ve psikososyal risk etmenleri) ve teknik konular (kimyasal, fiziksel ve ergonomik risk etmenleri, elle kaldırma, yangın, acil durum planları).

İçerik işyerinin gerçek risklerine göre uyarlanmalıdır. Ofis çalışanına makine koruyucuları anlatmak, depo çalışanına ekran ergonomisi anlatmak kadar yersizdir.

Kayıt ve belgeleme

Eğitimin verildiğini ispatlayan şey, katılımcı imzalı belge ve eğitim programıdır. Saklanması gerekenler:

• Eğitim programı ve içeriği
• Eğitimi verenin belgesi ve yetkinliği
• Katılımcı listesi ve imzaları
• Eğitim tarihi ve süresi
• Ölçme-değerlendirme sonuçları

Bu belgeler denetimde istenir ve eksikliği idari para cezasına yol açar. Kâğıt imza listelerinin arşivlenmesi ve yıllar sonra bulunması pratikte en zorlanılan nokta.

Yenileme takibi neden zor?

Zorluk eğitimin kendisinde değil, kimin ne zaman yenilemesi gerektiğini takip etmekte. Yüz kişilik bir işyerinde herkesin eğitim tarihi farklıdır; işe girişler yıla yayılmıştır. Excel tablosuyla takip edildiğinde, süresi dolan kişiler ancak biri fark ederse görünür.

Sağlıklı bir düzen üç şeyi otomatik yapar: süresi yaklaşan kişiyi önceden uyarır, eğitim tamamlandığında kaydı otomatik oluşturur, denetim anında raporu tek tıkla üretir.

Dijital eğitim ve ölçme

İSG eğitimlerinin bir kısmı uzaktan verilebilir; yönetmelik belirli oranlarda uzaktan eğitime izin verir. Uygulamalı kısımların yüz yüze yapılması gerekir.

Uzaktan verilen kısmın ölçülmesi önemlidir: katılım kaydı tek başına öğrenmeyi göstermez. Kısa bir değerlendirme sınavı hem öğrenmeyi doğrular hem de belgelenebilir bir kayıt bırakır. Sınav puanının sunucu tarafında hesaplanması, kaydın güvenilirliği açısından fark yaratır — kurumsal eğitim ve quiz yönetimi yazısında bu ayrıntıya girdik.

Acil durum planlarıyla ilişkisi

İSG eğitimi, acil durum planlarından ayrı düşünülemez. Eğitimde anlatılan tahliye yolu, toplanma alanı ve haberleşme yöntemi gerçek bir olayda işlemeli. Bunun için planın güncel olması ve çalışanın plana ulaşabilmesi gerekir.

Acil durumda haberleşmenin nasıl kurulacağını kriz iletişimi yazısında ele aldık; ikisini birlikte planlamak, eğitimi kâğıt üstünde kalmaktan çıkarır.

Eğitimi gerçekten işe yarar kılmak

Yükümlülüğü yerine getirmekle riski azaltmak aynı şey değil. Sekiz saatlik bir sunumu izletip imza toplamak belgeyi üretir, davranışı değiştirmez.

Davranışı değiştiren üç unsur şudur:

Gerçek olaylar. Kendi işyerinizde ya da sektörünüzde yaşanmış bir olayın anlatılması, genel istatistiklerden çok daha kalıcıdır.

Kısa ve tekrarlı format. Yılda bir sekiz saatlik blok yerine, yıla yayılmış on beş dakikalık modüller çok daha iyi hatırlanır. Yasal süre toplamı korunduğu sürece bu mümkündür.

Ölçme. Eğitim sonunda beş soruluk bir değerlendirme, hem öğrenmeyi gösterir hem de hangi konunun anlaşılmadığını ortaya çıkarır. Aynı sorunun sürekli yanlış yanıtlanması, o konunun anlatım biçiminde sorun olduğunu söyler.

Yeni başlayanı bekletmeyin

İşe başlangıç eğitiminin ilk günlerde verilmesi hem yasal bir gerekliliktir hem de pratik bir zorunluluk. Eğitimi almadan sahaya çıkan bir çalışan, hem kendisi hem şirket için açık bir risktir.

Bu yüzden İSG eğitimi, işe alıştırma programının ilk maddesi olmalıdır. Oryantasyon kontrol listesinde bu adımın tamamlanmadan diğerlerine geçilmemesi, riski sistematik olarak kapatır.

Eğitim yükümlülüğünün yanında, kaza gerçekleştiğinde işleyecek bildirim süreci de önceden yazılı olmalıdır; SGK'ya üç iş günlük bildirim süresini ve kaza sonrası incelemeyi iş kazası bildirimi: süreler, sorumluluklar ve süreç yazısında ele aldık.

Riskin en yüksek olduğu iki alanda eğitim ve zimmet kaydının nasıl kurulduğunu inşaat ve şantiye için intranet ve üretim ve fabrika için intranet yazılarında ayrıca ele aldık.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Güncel yönetmelik hükümleri ve işyerinize özgü yükümlülükler için İSG uzmanınıza danışın.