Yabancı çalışan istihdamı: çalışma izni, süreç ve şirketin yükümlülükleri

Yabancı uyruklu bir çalışan istihdam etmek, Türkiye'de işe alımın en fazla ön hazırlık gerektiren biçimi. Süreç yalnızca hukuki değil; izin çıkana kadar geçen süre, oryantasyon ve dil gibi operasyonel konuları da kapsıyor.

Temel kural: izinsiz çalıştırma yasak

Türkiye'de çalışacak yabancıların, istisnalar dışında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'ndan çalışma izni alması zorunlu. İzinsiz çalıştırma hem işveren hem çalışan için idari para cezası, ayrıca yabancı için sınır dışı işlemleri anlamına geliyor.

Çalışma izni aynı zamanda ikamet izni yerine geçiyor; ayrıca ikamet izni alınması gerekmiyor.

Başvuru: yurt içinden mi, yurt dışından mı?

Yurt dışından başvuru: Yabancı, bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna başvurur; referans numarası alınır ve işveren on iş günü içinde elektronik başvuruyu tamamlar.

Yurt içinden başvuru: Yabancının geçerli ve en az altı ay süreli ikamet izni varsa, doğrudan işveren tarafından elektronik başvuru yapılabilir.

Başvuru genellikle otuz gün içinde sonuçlanır; belge eksikliği bu süreyi uzatır. İşe başlama tarihini planlarken bu belirsizliği hesaba katmak gerekir.

Kota ve değerlendirme kriterleri

Bakanlık başvuruları değerlendirirken birkaç ölçüt kullanıyor. Genel uygulamada:

• İşyerinde çalışan her yabancı için beş Türk vatandaşı istihdam edilmesi,
• İşyerinin ödenmiş sermaye veya ciro açısından belirli eşikleri karşılaması,
• Yabancının ücretinin, görevine göre asgari ücretin belirli bir katı olması

aranıyor. Bazı meslek grupları (mühendislik, mimarlık, sağlık, eğitim) için ek belge ve denklik şartları var.

Muafiyetler de bulunuyor: Turkuaz Kart sahipleri, uluslararası koruma başvuru sahipleri için özel rejim, bazı ikili anlaşmalar kapsamındaki kişiler ve süresi kısa bazı görevler.

İzin süresi ve uzatma

İlk çalışma izni genellikle bir yıla kadar ve belirli bir işveren yanında, belirli bir işte çalışmak üzere veriliyor. Uzatma başvuruları, izin süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her hâlükârda süre dolmadan yapılmalı.

Uzun süreli çalışmalarda süreler kademeli uzuyor. Süre takibinin kaçırılması en sık yaşanan operasyonel hata; izin bitiş tarihlerinin İK takvimine ve hatırlatma akışına bağlanması gerekiyor. Tarih bazlı hatırlatmaları kurumsal takvim üzerinden yürütebilirsiniz.

Bildirim yükümlülükleri

İşveren, çalışma izni verilen yabancının:

• İşe başlamasını ve başlamamasını,
• İş sözleşmesinin sona ermesini,
• İzin süresinden önce işten ayrılmasını

Bakanlığa bildirmek zorunda. Ayrıca SGK bildirimleri de genel kurallara tabi; süreleri SGK işe giriş ve çıkış bildirgesi yazısında ele aldık.

Uyum: hukuki değil ama belirleyici

İzin alındı, işe başlandı — asıl zorluk burada başlıyor. Yabancı çalışanın ilk aylarında karşılaştığı sorunlar genellikle şunlar: dil bariyeri nedeniyle iç iletişimin tamamını kaçırmak, günlük hayata dair pratik bilgilere ulaşamamak, sosyal olarak izole kalmak.

Yapılabilecekler:

Çok dilli arayüz ve içerik. Arayüzün İngilizce olması ilk adım; kritik duyuruların çevrilmesi ikinci adım. Yaklaşımı çok dilli intranet ve içerik çevirisi yazısında ele aldık.

Pratik bilgi sayfası. Vergi numarası nasıl alınır, banka hesabı nasıl açılır, sağlık hizmetine nasıl erişilir, ikamet adresi bildirimi nasıl yapılır. Bu sayfa, şirketin yapabileceği en değerli jestlerden biri ve kurumsal bilgi tabanında kalıcı olarak durmalı.

Arkadaş (buddy) ataması. Oryantasyonun sosyal ayağı; işe alıştırma (oryantasyon) sürecinin bir parçası olarak kurgulanabilir.

Kapsayıcı iletişim. Toplantıların dili, sosyal etkinliklerin içeriği ve ekip içi sohbetlerin erişilebilirliği; konuyu kapsayıcılık ve çeşitlilik yazısında ele aldık.

Belgelerin saklanması

Çalışma izni belgesi, pasaport kopyası, diploma denklik belgeleri ve bildirim yazışmaları denetimde istenebiliyor. Bu belgeler özlük dosyasında ve erişimi sınırlı biçimde saklanmalı; saklama sürelerini doküman saklama politikası çerçevesinde belirleyin. Pasaport ve kimlik verileri kişisel veri olduğundan KVKK uyumlu intranet ilkeleri burada da geçerli.

Sık sorulan sorular

Çalışma izni başka bir şirkete devredilebilir mi? Hayır. İzin belirli bir işveren yanında çalışmak üzere veriliyor; işveren değişikliğinde yeni başvuru gerekiyor.

Yabancı çalışan birden fazla işyerinde çalışabilir mi? Kural olarak izin tek işveren içindir. İstisnai durumlar için ayrı değerlendirme gerekir.

Kıdem tazminatı hakkı var mı? Evet. Çalışma izniyle çalışan yabancı, İş Kanunu kapsamındadır ve kıdem–ihbar dâhil işçilik haklarına sahiptir. Hesabı kıdem tazminatı hesaplama aracıyla yapabilirsiniz.

Süresi biten izinle çalışmaya devam edilirse ne olur? İzinsiz çalıştırma sayılır; her yabancı için ayrı ayrı idari para cezası uygulanır ve tekrarında ceza artar.

Yabancı çalışanın ailesi de çalışabilir mi? Aile üyeleri için ayrı çalışma izni başvurusu gerekiyor; ikamet izni tek başına çalışma hakkı vermiyor. Uzun süreli ikamet ve belirli statülerde muafiyetler bulunuyor.

Ücret zorunlu olarak asgari ücretin üzerinde mi olmalı? Başvurunun değerlendirilmesinde, görevin niteliğine göre asgari ücretin belirli katları aranıyor. Üst düzey yönetici, mühendis ve mimarlar için oranlar daha yüksek.

Turkuaz Kart nedir? Nitelikli yabancılara verilen, süresiz çalışma hakkı sağlayan bir statü. İlk üç yıl geçiş süresi olarak uygulanıyor; bu sürede performans değerlendirmesi yapılıyor.

İşten ayrılan yabancı çalışan ne kadar süre ülkede kalabilir? Çalışma izni sona erdiğinde ikamet hakkı da etkileniyor. Bu, çalışanın kişisel durumu açısından kritik bir bilgi; çıkış görüşmesinde hatırlatılması gereken bir konu.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş niteliği taşımaz. Kota, ücret eşikleri ve muafiyetler sık güncellenir; güncel durum için Bakanlık duyurularını ve hukuk danışmanınızı esas alın.