SGK teşvikleri ve istihdam destekleri: hangi şirket neye başvurabilir?

Türkiye'de istihdam maliyetini düşüren onlarca teşvik mekanizması var ve şirketlerin önemli bir kısmı hak ettiği desteğin farkında bile değil. Sebep basit: teşvikler farklı kanunlara dağılmış durumda, şartları birbirine benziyor ve çoğu başvuruya değil bildirime dayanıyor.

Bu yazı, İK ve bordro ekibinin haritayı görmesi için yazıldı.

Teşviklerin ortak mantığı

Neredeyse tüm teşvikler aynı yapıyı izliyor: şirket prim belgesini teşvik kanun numarasıyla verir, SGK kontrol eder, uygun görülürse primin bir kısmı Hazine tarafından karşılanır.

Bunun iki pratik sonucu var:

1. Bildirim zamanında yapılmazsa hak kaybolur. Geriye dönük yararlanma çoğu teşvikte sınırlı ya da imkânsız.
2. Şartlar her ay yeniden değerlendirilir. Bir ay borcu olan şirket o ay teşvikten yararlanamaz.

Ortak ön şartlar

Neredeyse tüm teşviklerde aranan üç şart:

• Aylık prim ve hizmet belgelerinin yasal süresinde verilmiş olması,
• Prim, idari para cezası ve gecikme zammı borcu bulunmaması (ya da yapılandırılmış ve düzenli ödeniyor olması),
• Kayıt dışı sigortalı çalıştırılmamış olması.

Üçüncü şart en ağır yaptırımı taşıyor: tespit hâlinde belirli bir süre tüm teşviklerden yararlanma hakkı kayboluyor. Bu yüzden işe giriş bildirgelerinin işe başlamadan önce verilmesi kritik; süreleri SGK işe giriş ve çıkış bildirgesi yazısında ele aldık.

Başlıca teşvik grupları

Asgari ücret desteği. Belirli sigortalı sayısı ve kazanç sınırı içindeki çalışanlar için her yıl belirlenen tutarda günlük destek. Genellikle en geniş kapsamlı ve en otomatik işleyen destek.

Beş puanlık indirim. Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası işveren payında beş puanlık indirim. Şartları sağlayan hemen her özel sektör işvereni yararlanabiliyor; en yaygın kullanılan mekanizma.

İlave istihdam desteği. Önceki dönem ortalamasına ilave olarak işe alınan sigortalılar için prim ve vergi desteği. "İlave" kelimesi kritik: ortalama hesabı yanlış yapıldığında destek geri isteniyor.

Genç ve kadın istihdamı teşviki. Belirli yaş aralığındaki erkekler, tüm yaşlardaki kadınlar ve mesleki yeterlilik belgesi sahipleri için işveren payının İşsizlik Sigortası Fonu'ndan karşılanması.

Engelli istihdamı teşviki. Kontenjan dâhilinde ve kontenjan fazlası çalıştırılan engelli sigortalılar için işveren payı desteği. Kontenjan yükümlülüğünün ayrıntısını engelli çalışan kotası ve teşvikler yazısında ele aldık.

İşbaşı eğitim programı (İŞKUR). Program katılımcısının giderlerinin önemli kısmı İŞKUR tarafından karşılanıyor; program sonunda istihdam edilirse ek teşvikler devreye giriyor.

Sık yapılan dört hata

1. Yanlış kanun numarası. Aynı çalışan için birden fazla teşvikten yararlanmak mümkün değil; en avantajlı olanın seçilmesi gerekiyor. Yanlış seçim, aylar sonra fark edildiğinde iptal ve geri ödeme demek.

2. Ortalama hesabının hatalı yapılması. İlave istihdam desteklerinde referans dönem ortalaması yanlış hesaplandığında destek haksız sayılıyor.

3. Çıkışların takip edilmemesi. Teşvikli çalışan ayrıldığında yerine alınan kişinin aynı teşvikten yararlanma şartlarını taşıyıp taşımadığı kontrol edilmiyor.

4. Belgelerin saklanmaması. Denetimde geriye dönük belge isteniyor: iş sözleşmeleri, mesleki yeterlilik belgeleri, engelli sağlık kurulu raporları. Bu belgelerin kişisel klasörlerde değil doküman merkezinde ve saklama süresi tanımlı biçimde tutulması gerekiyor; süreleri belirlerken doküman saklama politikası yazısından yararlanabilirsiniz.

Teşvik takibi kimin işi?

Çoğu şirkette bu sorunun net bir cevabı yok: bordro "mali müşavir bakıyor" diyor, mali müşavir "şirket bildirmedi" diyor. Sonuç, kullanılmayan teşvikler ve geriye dönük iptal riski.

Uygulanabilir düzen:

• Tek sorumlu belirleyin (bordro sorumlusu ya da İK operasyon).
• Aylık kontrol listesi oluşturun: borç durumu, bildirim tarihleri, yeni girişlerin teşvik uygunluğu.
• Yeni işe alımda teşvik sorgusu işe alım akışının bir adımı olsun; aday kabul edildiğinde hangi teşvike uygun olduğu kayda geçsin. Adım adım akış kurmak için talep formu şablonları ve onay zinciri yazısına bakabilirsiniz.
• Yıllık gözden geçirme yapın: mevzuat her yıl değişiyor, geçen yılın listesi bu yıl eksik kalıyor.

Maliyet etkisini görünür kılmak

Teşvikler, İK'nın finansa gösterebileceği en somut katkılardan biri. Aylık bordro raporunda "teşvik nedeniyle tasarruf" satırının ayrı gösterilmesi, hem İK'nın görünürlüğünü artırıyor hem de takibin ciddiye alınmasını sağlıyor.

Bu veriyi İK analitiği çerçevesindeki panolarınıza eklemek, yıllık bütçe görüşmelerinde işinizi kolaylaştırıyor. Toplam işgücü maliyetini modellerken brüt-net hesaplama aracının çıktısıyla birlikte değerlendirebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Aynı çalışan için iki teşvikten birden yararlanabilir miyim? Hayır. Her sigortalı için tek bir teşvik kanun numarası bildirilir. Hangisinin daha avantajlı olduğunu çalışan bazında hesaplamak gerekir; fark, bazı profillerde aylık olarak azımsanmayacak düzeyde olabiliyor.

Teşvikten geriye dönük yararlanabilir miyim? Bazı teşviklerde sınırlı bir düzeltme imkânı bulunuyor, ancak kural olarak süresinde bildirilmeyen teşvik kaybediliyor. Bu yüzden aylık kontrol, yıllık toparlamadan çok daha etkili.

Alt işveren (taşeron) çalışanları için durum ne? Teşvikten, sigortalıyı çalıştıran işveren yararlanır. Alt işverenin borç durumu kendi sicili üzerinden değerlendirilir; asıl işverenin teşvik hakkı, alt işverenin ihlalinden etkilenebilir.

Yapılandırılmış borcum varsa teşvik alabilir miyim? Yapılandırma düzenli ödeniyorsa çoğu teşvikte engel oluşturmuyor; taksit aksadığında ise teşvik hakkı o ay için kayboluyor.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, mali müşavirlik hizmeti değildir. Teşvik şartları ve tutarları sık değişir; güncel durum için SGK ve İŞKUR duyurularını ve mali müşavirinizi esas alın.