Staj ve stajyer hakları: ücret, sigorta ve şirketin yükümlülükleri

Staj, şirketler için en düşük maliyetli yetenek havuzu; öğrenciler içinse ilk gerçek iş deneyimi. Ama Türkiye'de staj, hukuki olarak "işçilik" değil ve bu ayrım hem hakları hem yükümlülükleri belirliyor.

Zorunlu staj ile isteğe bağlı staj

Zorunlu staj, mesleki eğitim kapsamında, okulun yönlendirmesiyle ve belirli bir müfredata bağlı olarak yapılır. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamındadır. Stajyer, işçi sayılmaz; iş sözleşmesi değil, eğitim ilişkisi vardır.

İsteğe bağlı staj, öğrencinin kendi isteğiyle yaptığı, müfredat zorunluluğu olmayan stajdır. Burada sınır incelir: stajyer fiilen bir işçi gibi çalıştırılıyor, üretimin bir parçası hâline getiriliyorsa, ilişki iş sözleşmesine dönüşebilir ve tüm işçilik hakları doğabilir.

Bu, uygulamadaki en büyük risk. "Stajyer" etiketiyle tam zamanlı çalıştırılan bir kişi, yıllar sonra kıdem tazminatı talebiyle geri dönebilir.

Ücret ve devlet katkısı

3308 kapsamındaki stajyerlere ücret ödenmesi zorunludur. Ücretin asgari tutarı, işletmenin çalışan sayısına göre asgari ücretin belirli bir yüzdesi olarak belirlenir. Belirli şartlarda bu tutarın bir kısmı devlet katkısıyla karşılanır.

İsteğe bağlı stajda ücret zorunlu değildir; ancak ödendiğinde vergi ve sigorta boyutunun doğru kurgulanması gerekir. Bordro kalemlerinin genel akışı için bordro nasıl okunur yazısına bakabilirsiniz.

Sigorta yükümlülüğü

Zorunlu stajda, stajyerin iş kazası ve meslek hastalığı ile genel sağlık sigortası primleri okul tarafından ödenir; uzun vadeli sigorta kolları (emeklilik) kapsam dışıdır.

İsteğe bağlı stajda ise durum farklıdır ve stajın niteliğine göre değerlendirilir. Tereddüt hâlinde SGK'ya bildirim yapmamak, kayıt dışı çalıştırma riski doğurur — bunun teşviklere etkisini SGK teşvikleri yazısında ele aldık.

Çalışma süreleri ve koşullar

Stajyerler de iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı kapsamındadır:

• İSG eğitimi verilmesi zorunludur; stajyer olması bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. Yükümlülüğün kapsamını İSG eğitimleri yazısında ele aldık.
• On sekiz yaşından küçük stajyerler için ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırma yasağı ve özel çalışma süresi sınırları geçerlidir.
• Gece çalıştırma, çocuk ve genç işçiler için yasaktır; kuralları gece çalışması ve vardiya kuralları yazısında bulabilirsiniz.
• İş kazası hâlinde bildirim yükümlülüğü aynen geçerlidir; süreci iş kazası bildirimi yazısında anlattık.

İyi bir staj programı nasıl kurulur?

Hukuki çerçeve tabandır; programın kendisi değeri belirler. Deneyimli şirketlerin ortak uygulamaları:

Tanımlı bir proje. "Bir şeylere yardım et" değil, staj sonunda teslim edilecek somut bir çıktı. Bu hem stajyerin motivasyonunu hem de değerlendirmenin nesnelliğini sağlıyor.

Atanmış bir mentor. Yöneticiden farklı, günlük soruların sorulabileceği bir kişi. Yapıyı kurum içi mentorluk programı yazısında ele aldık.

Gerçek bir oryantasyon. Stajyerin ilk günü de bir çalışanın ilk günü gibi planlanmalı: erişimler, ekipman, tanıştırma, kültür anlatımı. Oryantasyon kontrol listesi şablonunu kısaltarak kullanabilirsiniz; akışı işe alıştırma (oryantasyon) yazısında anlattık.

Bilgiye erişim. Stajyerin "bunu kime sorsam" döngüsünde kaybolmaması için intranete erişim vermek gerekir. Yetkileri sınırlı ama var olan bir hesap, hiç hesabı olmamasından çok daha verimli; yetki tasarımını çalışan verisi ve yetki modeli yazısında ele aldık.

Kapanış değerlendirmesi. Staj sonunda iki yönlü geri bildirim: stajyere gelişim alanları, şirkete program hakkında görüş. Bu veri, bir sonraki dönemi iyileştiriyor.

Stajyerden çalışana geçiş

Staj, işe alımın en ucuz ön elemesi. Programı bu gözle kurgulayan şirketler, staj sonunda teklif verme oranını ölçüyor ve yüksek tutuyor.

Geçiş yapılacaksa: staj süresi kıdemden sayılmaz (3308 kapsamındaki staj, iş sözleşmesi olmadığı için), yeni bir iş sözleşmesi düzenlenir ve deneme süresi uygulanabilir. Deneme süresinin kuralları için deneme süresi ve iş sözleşmesi türleri yazısına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Stajyere yıllık izin verilir mi? 3308 kapsamındaki stajyer işçi sayılmadığı için yıllık ücretli izne hak kazanmaz; ancak okul takvimi ve program içinde dinlenme günleri planlanır. İsteğe bağlı stajda ilişkinin niteliği belirleyicidir.

Stajyer fazla mesai yapabilir mi? Eğitim amaçlı bir ilişkide fazla çalışma beklenmez. Fiilen fazla çalıştırma, ilişkinin işçilik olarak nitelendirilmesi riskini artırır.

Stajyer şirket varlıklarını kullanabilir mi? Evet, ancak zimmet kaydı tutulmalı. Dizüstü bilgisayar ve erişim kartı teslimini zimmet yönetimi yazısındaki gibi kayıt altına alın.

Staj bitince erişimler ne olur? Çıkış süreci bir çalışanınkiyle aynı disipline tabi olmalı: hesaplar kapatılır, zimmet iade alınır, veri erişimi sonlandırılır. Çıkış süreci kontrol listesi burada da kullanılabilir.

Stajyerle gizlilik sözleşmesi yapılmalı mı? Evet. Stajyer de şirket bilgilerine erişiyor; gizlilik yükümlülüğü yazılı olmalı. Kapsam ve sınırlar için rekabet yasağı ve gizlilik sözleşmesi yazısına bakabilirsiniz.

Uzaktan staj mümkün mü? Zorunlu stajda okulun onayı ve programın uygunluğu gerekiyor. Uzaktan yürütülen stajda mentorluk ve iletişim planı çok daha kritik hâle geliyor; stajyer, ofis ortamının sağladığı kendiliğinden öğrenmeden mahrum kalıyor.

Stajyer sayısı için bir üst sınır var mı? Mesleki eğitim kapsamında, çalışan sayısına göre belirlenen oranlarda stajyer kabul yükümlülüğü ve sınırları bulunuyor. Sektörünüze özgü oranı meslek odanızdan ya da ilgili müdürlükten teyit edin.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş niteliği taşımaz. Staj ilişkisinin niteliği somut olaya göre değişir; hukuk danışmanınıza başvurun.